K’loj jaxnaq’tzab’il te nimb’il kyoklen xjal.
(Women’s Institute for Leadership Development for Human Rights)
Ajo k’loj jaxnaq’tzab’il ti’j nimb’il kyaq’un xu’j ti’j aq’unb’ilte kyoklen xjal (WILD, tuj yol inglés) najb’enjo kawb’il te k’loj tnaj Naciones Unidas tb’i te tu’ntzan tkub’ b’ajijo ik’jtib’il kyejo xu’j (CEDAW tuj yol inglés) tu’ntzan tajb’en te, tejo kolb’il kye qya atz tujchaq junjun kytanam. Ajo WILD njyon jun tu’mel tu’n ttx’ixpujjo kychwinqlal qya e’ txin noqx tu’n tpajo xnaq’tzab’il tejo kyoklen xjal extzan nonin kyuk’iljo kawil techaq junjun nuch tnam, matij tnam ex junxi’tl tnam tu’ntzan kyojtzqinte ajo titi’ nxi’ aq’unet tu’n ttx’ixpet kychwinqlal xu’j atz tuj EEUU, tu’ntzan txi’ nimit kawb’il aqejo nok kyq’o’n toklen xu’j tu’njo CEDAW.
Ajo WILD jaw anq’in tuj xjaw te junyo te ab’q’i 1996, tu’n tpajo tkyaji’n chmajtib’il tib’aj kyoklen xu’j ok tu’njo naciones unidas, atz tuj tnam te Beijing tuj jun ab’q’i tjaq. Atzanj tjaw anq’in aq’witzuntz jyolte tu’mil tuk’il nejinilj te tnam te San Francisco, tu’nwittzulo ajo tnam lu’ tok te tnejil tnam te EEUU nimilte ajo kawb’il lajo’n tu’njo CEDAW.
Tu’ntzan tpajo namx txi’ ttziyi’n te EEUU kawb’il lu’, mya b’a’n tu’n txi’ qq’uma’n qa nok toklen tuj matij tnam. Tu’nwittzulo tok toklenjo kawb’il lu’ tujo tnam, tu’n kkletjo xu’j tujchaq junjun ti’xti b’iyjtib’il, ajo WILD aq’wi aq’unal kyuk’ilchaq kawil te tnam ajo, a’lixqejo nche’ aq’una tib’aj tu’n tkub’ naj yajtib’il kyi’j qya. A’lixchaqjo kychwinqlal xu’j matxi’ che’ b’aj naj tu’njo b’iyjtib’il kub’ tchik’b’a’njo CEDAW kywitzqejo matij kawil atz tuj q’ijal te ab’q’i 1997. Tuj t-xjawil abril te ab’q’i 1998 ajo alkalt te tnam te San Francisco, etz tq’o’n junjo tpakb’alil qa a’lixqejo aq’unal te alkalt ilti’j tu’n kyaq’unan tib’aj tniminjtzjo kawb’il lu’ extzan tu’n txi’ kyka’yinjo pwaq te o’nb’ilkyejo b’inchalte aq’untl te kyoklen xjal.
Aqenajo xjal nche’ najan tuj tnam ajo mya’ kykyaqil nxi’ kynimi’njo kyoklen xjal, ajo WILD xi’ tb’incha’n junjo taq’un tu’nwittzulo tkane tuj kywitz tza’nxixjo ttenjo kawb’il te WILD tu’n kykletjo xu’j tujchaq kychwinqlal. Ex xi’ tb’incha’njo WILD junjun aq’untl tu’nwittzulo tb’aj kyb’u’yin kyib’jo ajtnam extzan tu’n tkub’ kyla’jinqejo xu’j e’ txin a’lixjo tichaqti’ matxi’ che’ b’aj ik’a, extzun tu’n txi’ kynimi’njo xjal tkolinjtz kyoklen xjal. Ajo WILD a xi’ tjyo’njo a tu’nchaq tok tq’o’nchaq junjun ajtnam a toklenjo kawb’il lu’ tu’n txi’ kynimi’n ex tu’n kyok te kolil tujchaq junjun tal nuch temb’il ja nche’ najana.
Ajo taq’un WILD ja’lin matxi’ txi’ nim qu’n naq’unan ja’lin tujchaq junjun tnam te EEUU, tu’ntzun kylet kyi’jchaq xu’j ex txi’n te’qek twitz yajb’il, extzan naq’unan tu’n tjeyet junjo junxtib’il kyxolqejo ichan ex xu’j.
Extzan a nxi’ tka’yinjo a tu’n tok junxil tujchaq junjun kawb’il axwit toklen jun xinaqjo ikxjo tza’n toklen jun qya. A’lixqejo xjal nche’ aq’unan tuj WILD, nche’x q’ol la’j kyechaq k’loj xjal kyajb’il tu’n kyojtzqinte tzan txi’ nimitjo oklenj, ex a juntl taq’unjo a onilkyejo k’loj xjal nche’ aq’unan tib’aj lu’, ex nonin ti’j Naciones Unidas tu’n txi’ taq’una’njo lu’ tujchaq junjun matij tnam tu’ntzan txi’ kyaq’unanjo kawb’il lajo’n tu’n CEDAW ex ikxjo tza’njo kawb’il tu’n tkub’ naj ajo ik’jtib’il kyxolchaq xjal.

